دگر آن كه قديم - جلّ جلاله - گفت : وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ ( 1 ) - الاية . و رسول - عليه السلام - گفت : انّ اللَّه يقبل توبة عبده ما لم يغرغر ، چون در در مرگ به ظاهر قرآن و اخبار توبه نباشد ، پس از مرگ اوليتر كه نباشد . و آيت مخصوص بود به كافرانى كه بر كفر بميرند تا در در مرگ توبه كنند ، كه خداى تعالى در حقّ ايشان فرمود : وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ ( 2 ) - الاية . * ( وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ ) * ، سه وجه باشد اين « ضلال » را : يكى آن كه اصل اوست و هو الهلاك ، اى الهالكون ، من قوله : أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الأَرْضِ ( 3 ) ، اى هلكنا . و دگر آن كه : الضّالَّون من ( 4 ) الدّين ، اى الكافرون حقا ، ايشان كافر باشند بر حقيقت ، براى آن كه بر كفر مرده باشند ، و پس از آن در ايشان اميدى نبود . وجهى دگر آن است ( 5 ) : هم الضّالَّون عن طريق الجنّة ، از ره بهشت گمراه باشند ، و هر سه وجه يكى باشد . قوله : * ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ ) * ( 6 ) * ( الأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى ) * ، قديم - جلّ جلاله - به اين آيت غايت وعيد و تهديد كرد كافران را ، و قطع طمع ايشان كرد ، گفت ( 7 ) : آنان كه كافر باشند و بر كفر مصرّ باشند تا به مردن بميرند و كافر باشند . « واو » حال راست ، اگر هر يكى از ايشان همه زمين پر از زر دارد و بدهد از او قبول نكنند بعد ما كه ( 8 ) ايشان آن جا مالك فتيلى و قطميرى نباشند ( 9 ) . پس بنگر كه چه زيانكار بود آن كس كه خويشتن به اندكى ( 10 ) حطام دنيا دوزخ ( 11 ) كسب كند ، و اگر فردا از طريق مثل همه ( 12 ) زمين پر از زر او را باشد ، و خواهد تا فديه كند و خويشتن باز خرد ، او را به او نفروشند و از او قبول نكنند - اعاذنا اللَّه من

--> ( 2 - 1 ) . سوره نساء ( 4 ) آيه 18 . ( 3 ) . سوره سجده ( 32 ) آيه 10 . ( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : عن . ( 5 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر كه . ( 6 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ملا الارض . ( 7 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر و . ( 8 ) . فق ، مب ، مر : بعد از آن : چاپ شعرانى ( 3 / 105 ) : بعد از آن كه . ( 9 ) . دب و نبود . ( 10 ) . مب ، مر براى اندكى . ( 11 ) . مب ، مر را . ( 12 ) . مب ، مر روى .